زندگي ايلياتي مردم ميمند باعث ايجاد معماري خاصي در منطقه نيمه بياباني دامنهْ  روستا شده است كه جواب گوي نيازهاي آنهادر بيابان مي باشد.كه در اينجا به بررسي نمونه هايي از آن ميپردازيم.

آغل

به مجموعهْ زيستگاه چادر نشينان اعم از محل زيستن دامها و صاحبان دام و ديگر متعلقات مربوطه، آغل ميگويند. آنچه كه در آغال ثابت است عبارت است از: آغل گوسفندان، خانه هاي ساخته شده از چوب وسنگ، كوزها و برخي طويله ها و آن چيزي كه پس از هر كوچ به اين مجموعه افزون مي گردد، چادرها و كپرها يا سايه بان هايي است كه مردم در جلو اطاق هاي خود براي ايجاد فضايي بزرگتر و آزاد تر برپا مي سازند.

 طرز ساخت آغل و خانه هاي ايلياتي

         ابتدا از روي زمين ديواري سنگي بدون ملات به ارتفاع ۱۰۰ ـ ۷۰ سانتي متر بنا مي كنند. سپس ته چوبها كه معمولا اين چوبها تنه و شاخهْ درختاني مثل سنجد، بادام ،بنه و بيد مي باشند را روي اين ديوار سنگي قرار مي دهند و از دو طرف ديوار به صورت چفت و بست، سرهاي اين چوبها را بهم متصل مي سازند. و يک شبكه چوبي شبيه داربست انگور بوجود مي آورند. روي اين چوبها را با بوته هاي جاز و چمزو مي پوشانند و روي اين بوته ها يک لايه گل مي ريزند. جنس خاک گل بيشتر رسي مي باشد. گل را با پشت بيل خوب ميكوبند تا سطح آن كاملاً صاف شده و آب باران را به راحتي از روي خود عبور دهد. اسكلت بندي اتاق ها همانند آغل مي باشد اما در داخل اتاقها در جايي كه لازم بدانند براي استحكام بيشتر ستونهاي چوبي قرار مي دهند. در سقف اين اتاق ها سوراخي به عنوان دودكش وجود دارد كه در زير آن دودكش يا در گوشه أي از اتاق اجاق و به اصطلاح محلي "ديدون" براي پخت و پز درست مي كنند. ارتفاع اينگونه اتاق ها از مركز اتاق به 2 الي ۵/2 متر مي رسد. طرز ساخت اتاق ها و آغل از نظر اسكلت بندي و شالوده بسيار شبيه يكديگر است. با اين تفاوت كه پلان خانه ها نزديک به دايره است و يک سر چوبهاي تشكيل دهندهْ سازهْ خانه روي  محيط اين دايره و سر ديگر آنها معمولاً در يک نقطه به هم ميرسد. به همين جهت شكل كلي خانه ها مخروطي به نظر ميرسد. چوبي كه براي ساخت آغل به كار مي رود توسط گله داران بطور جدا گانه فراهم مي گردد. يعني هر يک از گله داران كه بخواهند شريک آغل بشوند به سهم خويش مقداري از چوب آغل را فراهم مي آورند و در ساخت آغل هم كمک مي كنند. هر سال يک بار پشكل گوسفندان را به عنوان كود، كه مورد استفاده كشاورزان مي باشد، جمع آوری و مي فروشند و درآمد حاصل از پول كودهاي فروخته شده را به نسبت گوسفندان في مابين صاحبان آنها تقسيم مي گردد. ابعاد آغل بستگي به تعداد گوسفندان دارد و اين ابعاد به گونه ای است كه تمام گوسفندان را به راحتي در خود جاي مي دهد و ارتفاع آن به ۵/1 الي 2 متر مي رسد. براي ضدعفوني كردن اين گونه آغلها از سموم شيميايي هرگز استفاده نمي شود. بلكه هر گاه در اين آغلها يک نوع حشره اي به نام "ريشه" پيدا شود كه معمولاً هر سه يا چهار سال يک بار اتفاق مي افتد، آغل را خراب مي كنند و چوبهاي آن را در برابر آفتاب گرم تابستان قرار داده و بدين وسيله آغل را ضد عفوني مي كنند. بعد از اينكه چند روزي چوبها در مقابل آفتاب ماند دوباره همان چوبها را در ساخت آغل جديد كه در جاي اول يا جاي ديگر بنا مي شود بكار مي برند. اين كار در تابستان انجام مي گيرد. زيرا در اين فصل از سال از آغل ها هيچگونه استفاده أي نمي شود. جهت گيري فضاها در مجموعهْ آغل معمولاً به سمت شرق ميباشد. زيرا باد غالب در اين منطقه در فصل بهار از غرب به شرق است. سرعت اين باد نسبتاً زياد بوده و به همراه خود گرد و خاک زيادي دارد. بنابراين فضاها چه از نظر فرم و چه از نظر جهت گيري طوري ساخته شده اند كه باد مزاحم كمترين تاْثير را روي آنها داشته باشد. در جلوي خانه ها ي چوبي پوشيده با گلِ مخروطي شكل، با برافراشتن چوبهايي به شكل داربست و پوشاندن آنها با شاخ و برگ درختان و بوته هاي بياباني از جمله: اِسكَنبيل، جاز، تِرقو، چِمزو و... ، كپر يا سايه بان هايي ايجاد ميكنند كه عبور باد غالب بهاري از روي آنها محيطي خنک در زير آنها ايجاد ميكند. اين كپرها همچنين به عنوان فيلتر هايي كه مانع از ورود گردو خاک به داخل اتاقهاي مخروطي شكل ميشوند كاربرد دارند. برخي از ايلياتها به جاي كپر در جلوي خانه هاي خود چادري از جنس موي بز يا پشم گوسفند كه خود نيز آنرا بافته اند و اخيراً چادرهاي برزنتي كه از شهر خريداري ميكنند، بر افراشته ميكنند. تا ضمن اينكه مانعي براي ورود گرد و خاک به داخل اتاقها ايجاد كرده و از سايهْ دلپذير آن استفاده ميكنند. در مواقعي كه باران هم ميبارد نيز بتوانند از فضاي نيمه باز بيرون اتاقها استفاده كنند. شكل اين چادرها مانند سوله است كه بر روي پايه هايي چوبي قرار داده شده در وسط و كناره هاي آن استوار ميشوند و از اطراف به وسيلهْ ميخهاي فلزي بزرگ بنام "ميخ طويله"به زمين محكم مي گردند.  

آنچه را كه در اين بخش مي خوانيد شرحي است در چگونگي افعال دامداران روستاي ميمند. اين مطالب چكيده سخنان دامداران و چادر نشينان ميمندي مي باشد. از بيست و پنجم بهمن گوسفندان شروع به زائيدن مي كنند. زاد و ولد دامها تا حدود پانزدهم اسفند ماه به طول مي انجامد. به اين مدت سرِ زِه مي گويند. بعد از اين كه بزغاله ها و بره ها ( خِلِمه ها) بدنيا آمدند به مدت پانزده روز يعني تا زماني كه علف خوار شوند احتياج به مراقبت شبانه روزي دارند. به همين منظور فضائي براي زندگي آنها در نظر گرفته مي شود كه به آن كوُز ميگويند. طرز ساخت كوزها بدين تر تيب است كه ابتدا دو گودال به عمق 80 و به قطر 220 سانتي متر ( بر حسب تعداد بز غاله ها و بره ها  ابعاد فرق ميكند) در زمين حفر مي كنند. به گونه أي كه دو چاله بر هم مماس باشد سپس از نقطهْ تماس از كف چاله دربي به ابعاد ۵۰ × ۴۵ سانتي متر بعنوان راهي ارتباطي بين دو چاله باقي مي گذارند. چون محلي كه كوز ساخته مي شود معمولاً ريگزار است دور چاله ها را يک رديف سنگ مي چينند تا ريگ و خاک به داخل چالهْ كوز ريزش نكند. كوز را از سطح زمين (بالاي چاله ) با چوبهايي كه به صورت مخروطي يک سر آنها بر روي محيط دايره أيِ بالاي چالهْ كوز قرار گرفته و سر ديگر آنها در هم كلاف شده اند، مي پوشانند. روي چوبها را با بوته هاي خودروي بيابان از جمله جاز ، چِمزُو و تِرقوُ پوشانده و روي اين بوته ها را با گِل، اندود مي كنند تا در هنگام بارندگي آب به درون كوز نفوذ نكند و هنگام سرما درون كوز گرم باشد. در بالاي چاله ها روي سطح زمين در قسمت مخروطي شكل كوز دربي به ابعاد ۵۰ × ۴۵ سانتي متر باقي مي گذارند تا از اين راه بزغاله ها و بره ها و در موقع لزوم صاحب آنها نيز  بتواند داخل كوز گردد. بزغاله ها و بره ها مدت پانزده روز پس از تولد را شبانه روز در اين كوزها مي گذرانند. اما در روز براي مدت كوتاهي براي شير خوردن بيرون آورده مي شوند. براي اينكه زير دست و پاي خِلِمه ها كثيف نشود، كف كوز ها را با بوته هاي چمزو، فرش كرده  و هر هفته چمزو ها را عوض مي كنند. با اين كار ادرار كره ها و بره ها باعث كثيف شدن كوزها نمي شود. برخي از گوسفندان پس از زايش مانع از شير خوردن بره هايشان مي شوندكه در اصطلاح محلي به اين عمل" ناوَرداري" گويند.چون برخي از گوسفندان در هنگام چرا در شب يا روز زايمان مي كنند و براي عقب نماندن از گله مجبورند بلافاصله بعد از زايمان به راه خود ادامه دهند و فرصت اينكه كره يا بره خود را پاک كنند و به آنها شير بدهند را پيدا نمي كنند احتمالاً فرزند خويش را فراموش كرده و از شير دادن به آنها سر باز مي زنند كه اين ناورداري در مورد ميش ها شديدتر است تا بزها. براي اينكه گوسفندان ناوردار به بره يا كره خود شان عادت كنند و به آنها شير بدهند گله داران متوسل به ترفند هاي گوناگوني مي شوند. مثلاً بز ناوردار را به جائي مي بندند و كره اش را كنارش ميگذارند و پس از مدتي كه كره شير خورد مادرش به او عادت مي كند و از آن موقع به بعد خود بز به كره اش شير مي دهد. اما اين حيله در مورد ميش ها كارايي ندارد زيرا موقعي كه ميش ناوردار را ببندند با پريدن به اين طرف و آن طرف مانع از شير خوردن بره اش مي گردد بدين جهت چاله أي درست به ابعاد بدن ميش در زمين حفر مي كنند كه براي آن نام زندان را در نظر گرفته اند. اين زندان به گونه أي است كه امكان هرگونه حركت را از ميش ميگيرد. بره را كه كوچک است و براحتي مي تواند در زير دست و پاي ميش حركت كند ، درون زندان مي اندازند و تا زماني كه ميش به بره اش عادت نكرده است او را از زندان بيرون نمي آورند. اين كار را معمولاً در شب هنگام انجام مي دهند. يعني در آغاز شب ميش و بره اش را در زندان مي اندازند و براي مصونيت از سرما پارچه أي روي زندان قرار مي دهند. ميش و بره اش تا صبح در زندان مي مانندكه پس از اين مدت معمولاً ميش به بره اش عادت مي كند اين ترفند در مورد بزهايي كه خيلي ناوردارند هم كارايي دارد.بعد از مدت پانزده روز كه خلمه ها علف خوار شدند. فردي به نام "خلمه چران" آنها را روزانه به چرا مي برد. اين كار هر روز صبح از ساعت ۶ الي 11 و موعدي كه علف زيادتر باشد تا 12 ظهر به طول مي انجامد. و به محض برگشت ، خلمه ها را به مادرشان ملحق مي سازند. پس از اتمام عمل شير دادن ، تمام گله را دور هم جمع كرده  و بر حسب عادت كره هاو بره ها( خلمه ها) براحتي از مادرشان جدا مي شوند. و دوباره خلمه هارا خلمه چران و گوسفندان را چوپان به چرا مي برند .اين كار بمدت ۶0 الي 70 روز بعد از عيد ادامه دارد. بعد از اين مدت خلمه ها را براي هميشه از مادرشان جدا مي كنند. و چراي خلمه ها شبانه روزي مي گردد. از اين مدت به بعد ممكن است گوسفندان براي دو دفعه در روز دوشيده شوند.